Stereotyp, Uprzedzenie, Dyskryminacja
To trzy kluczowe pojęcia, które często są mylone, a ich rozróżnienie jest fundamentalne na maturze. Tworzą one swoistą "drabinę eskalacji" negatywnych postaw.
1. Stereotyp (Sfera poznawcza - "Myślę")
Uproszczony, schematyczny i często fałszywy obraz danej grupy społecznej, oparty na uogólnieniach. Stereotypy mogą być negatywne, neutralne, a nawet pozornie pozytywne.
Przykład: "Wszyscy profesorowie są roztargnieni."
2. Uprzedzenie (Sfera emocjonalna - "Czuję")
Negatywna, wroga postawa emocjonalna wobec członków danej grupy, oparta na stereotypach. To "polubienie" lub "nielubienie" kogoś tylko za przynależność do grupy.
Przykład: "Nie lubię członków grupy X, bo uważam, że są nieuczciwi."
3. Dyskryminacja (Sfera behawioralna - "Robię")
Niesprawiedliwe, krzywdzące traktowanie osób ze względu na ich przynależność do danej grupy. To przełożenie uprzedzeń na konkretne działania.
Przykład: "Nie zatrudnię osoby z grupy X, ponieważ jej nie ufam."
Skrajne formy negatywnych postaw
Niektóre negatywne postawy wobec innych grup przybierają szczególnie skrajną, zideologizowaną formę. Warto umieć je rozróżnić i podać przykłady.
Rasizm
Ideologia zakładająca istnienie ras ludzkich o różnej wartości, uznająca wyższość jednej rasy nad innymi i uzasadniająca na tej podstawie dyskryminację lub przemoc wobec osób innego koloru skóry czy pochodzenia.
Antysemityzm
Wrogość, uprzedzenia i dyskryminacja skierowane wobec osób pochodzenia żydowskiego, wynikające z religijnych, narodowych lub rasowych stereotypów. Skrajną, ludobójczą formą antysemityzmu był Holokaust.
Szowinizm
Skrajna, agresywna forma nacjonalizmu głosząca wyższość własnego narodu nad innymi i uzasadniająca dążenie do jego dominacji, często połączona z pogardą wobec innych narodowości.
Mowa nienawiści
Wypowiedzi (słowne, pisemne, w internecie) poniżające, obrażające lub nawołujące do nienawiści bądź przemocy wobec osób ze względu na narodowość, pochodzenie etniczne, rasę lub religię. W Polsce publiczne nawoływanie do nienawiści na tym tle jest przestępstwem ściganym z Kodeksu karnego (art. 256-257).
Zdiagnozuj sytuację!
Przeczytaj poniższe scenariusze i zdecyduj, z jakim zjawiskiem mamy do czynienia. To świetne ćwiczenie praktyczne!
Gra: Posegreguj Postawy
Przeciągnij i upuść poniższe pojęcia do odpowiednich kategorii, aby sprawdzić swoją wiedzę na temat postaw wobec odmienności.
Postawy Otwarte / Pozytywne
Postawy Zamknięte / Negatywne
Pojęcia do posegregowania:
Fiszki: Kluczowe pojęcia
Quiz: Sprawdź swoją wiedzę!
Podsumowanie maturalne
Co musisz wiedzieć na maturę?
- Precyzyjnie rozróżniać stereotyp, uprzedzenie i dyskryminację, wskazując na sfery, których dotyczą (myśl, uczucie, działanie).
- Znać i umieć scharakteryzować negatywne postawy: ksenofobię, rasizm, antysemityzm, szowinizm.
- Znać i umieć scharakteryzować pozytywne postawy: tolerancję i akceptację, rozumiejąc różnicę między nimi.
- Wiedzieć, czym jest mowa nienawiści i jakie są jej konsekwencje.
- Analizować przykłady z życia publicznego pod kątem występowania opisanych postaw i zjawisk.