Fundament Prawa i Państwa
Najważniejszy akt prawny w Polsce, określający ustrój państwa, prawa i obowiązki obywateli oraz zasady funkcjonowania władz publicznych.
Konstytucja to najważniejszy akt prawny w państwie, określający jego ustrój, strukturę władz, prawa i wolności obywateli oraz zasady tworzenia prawa. W Polsce ma najwyższą moc prawną.
Konstytucja znajduje się na szczycie hierarchii aktów prawnych. Wszystkie inne ustawy i akty prawne muszą być z nią zgodne. Trybunał Konstytucyjny kontroluje tę zgodność.
Art. 1-29: Zasady ustrojowe, symbole narodowe, język urzędowy, stolica, obywatelstwo.
Kluczowe artykuły:
Art. 30-86: Prawa i wolności osobiste, polityczne, ekonomiczne, socjalne i kulturalne.
Przykładowe prawa:
Art. 87-94: Hierarchia aktów prawnych, procedura ustawodawcza.
Hierarchia źródeł prawa:
Art. 95-146: Struktura i kompetencje władz państwowych.
Organy władzy:
💡 Zapamiętaj!
Konstytucja RP składa się z 13 rozdziałów i 243 artykułów. Najważniejsze to: rozdział I (zasady ustrojowe), II (prawa i wolności) oraz rozdziały opisujące władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.
PREAMBUŁA
W trosce o byt i przyszłość naszej Ojczyzny, odzyskawszy w 1989 roku możliwość suwerennego i demokratycznego stanowienia o Jej losie, my, Naród Polski - wszyscy obywatele Rzeczypospolitej, zarówno wierzący w Boga będącego źródłem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna, jak i nie podzielający tej wiary, a te uniwersalne wartości wywodzący z innych źródeł, równi w prawach i w powinnościach wobec dobra wspólnego - Polski, wdzięczni naszym przodkom za ich pracę, za walkę o niepodległość okupioną ogromnymi ofiarami, za kulturę zakorzenioną w chrześcijańskim dziedzictwie Narodu i ogólnoludzkich wartościach, nawiązując do najlepszych tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej, zobowiązani, by przekazać przyszłym pokoleniom wszystko, co cenne z ponad tysiącletniego dorobku, złączeni więzami wspólnoty z naszymi rodakami rozsianymi po świecie, świadomi potrzeby współpracy ze wszystkimi krajami dla dobra Rodziny Ludzkiej, pomni gorzkich doświadczeń z czasów, gdy podstawowe wolności i prawa człowieka były w naszej Ojczyźnie łamane, pragnąc na zawsze zagwarantować prawa obywatelskie, a działaniu instytucji publicznych zapewnić rzetelność i sprawność, w poczuciu odpowiedzialności przed Bogiem lub przed własnym sumieniem, ustanawiamy Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej jako prawa podstawowe dla państwa oparte na poszanowaniu wolności i sprawiedliwości, współdziałaniu władz, dialogu społecznym oraz na zasadzie pomocniczości umacniającej uprawnienia obywateli i ich wspólnot. Wszystkich, którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej tę Konstytucję będą stosowali, wzywamy, aby czynili to, dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka, jego prawa do wolności i obowiązku solidarności z innymi, a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej.
Rozdział I
RZECZPOSPOLITA
Art. 1. Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli.
Art. 2. Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej.
Art. 3. Rzeczpospolita Polska jest państwem jednolitym.
Art. 4. 1. Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu. 2. Naród sprawuje władzę przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio.
Art. 5. Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju.
[...]
Pełny tekst Konstytucji RP dostępny jest na stronie Sejmu: www.sejm.gov.pl
Art. 4 Konstytucji: "Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu." Naród sprawuje władzę przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio (np. w referendum).
Art. 10 Konstytucji: Władza jest podzielona na ustawodawczą (Sejm i Senat), wykonawczą (Prezydent i Rada Ministrów) i sądowniczą (sądy i trybunały). Władze są od siebie niezależne, ale współdziałają.
Art. 2 Konstytucji: RP jest demokratycznym państwem prawnym. Oznacza to, że władza działa na podstawie i w granicach prawa, a obywatele mają zagwarantowane prawa i wolności.
Art. 20 Konstytucji: Gospodarka opiera się na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej i solidarności, dialogu oraz współpracy partnerów społecznych.
Art. 30 Konstytucji: Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych.
Art. 15 Konstytucji: Ustrój terytorialny RP zapewnia decentralizację władzy publicznej. Zasada subsydiarności (pomocniczości) oznacza, że zadania powinny być realizowane na możliwie najniższym szczeblu.
Art. 54 Konstytucji: Każdemu zapewnia się wolność wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji.
Przykład: Uczeń ma prawo wyrażać swoje opinie na forum szkoły, jeśli nie narusza to dóbr osobistych innych osób.
Art. 57 Konstytucji: Każdemu zapewnia się wolność organizowania pokojowych zgromadzeń i uczestniczenia w nich.
Przykład: Maturzyści mogą organizować protest w sprawie zmian w edukacji, zgłaszając go wcześniej władzom.
Art. 70 Konstytucji: Każdy ma prawo do nauki. Nauka do 18 roku życia jest obowiązkowa. Nauka w szkołach publicznych jest bezpłatna.
Przykład: Uczeń ma prawo do bezpłatnej edukacji w publicznej szkole średniej.
Art. 47 Konstytucji: Każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym.
Przykład: Nauczyciel nie może przeglądać prywatnych wiadomości ucznia w telefonie bez jego zgody.
Art. 52 Konstytucji: Każdemu zapewnia się wolność poruszania się po terytorium RP oraz wyboru miejsca zamieszkania i pobytu.
Przykład: Obywatel może zamieszkać w dowolnym mieście w Polsce bez konieczności uzyskania zgody władz.
Art. 62 Konstytucji: Obywatel polski ma prawo udziału w referendum oraz prawo wybierania Prezydenta RP, posłów, senatorów i przedstawicieli do organów samorządu terytorialnego, jeśli najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat.
Przykład: Uczeń który ukończył 18 lat może głosować w wyborach samorządowych.
"W trosce o byt i przyszłość naszej Ojczyzny, odzyskawszy w 1989 roku możliwość suwerennego i demokratycznego stanowienia o Jej losie, my, Naród Polski - wszyscy obywatele Rzeczypospolitej, zarówno wierzący w Boga będącego źródłem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna, jak i nie podzielający tej wiary, a te uniwersalne wartości wywodzący z innych źródeł..."
Jan, uczeń liceum, zorganizował wraz z kolegami pokojową manifestację przed szkołą, protestując przeciwko zmianom w systemie edukacji. Dyrektor szkoły nie pozwolił na przeprowadzenie manifestacji, argumentując, że może to zakłócić przebieg lekcji. Czy doszło do naruszenia Konstytucji?
Rozwiąż krótki quiz i sprawdź, jak dobrze znasz Konstytucję RP. Po zakończeniu otrzymasz wynik wraz z wyjaśnieniami.
Konstytucyjność prawa oznacza, że dany akt prawny (ustawa, rozporządzenie) jest zgodny z postanowieniami Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny bada tę zgodność i może uznać przepis za niezgodny z Konstytucją, co skutkuje jego utratą mocy obowiązującej.
Tak, Konstytucję RP można zmienić, ale wymaga to szczególnej procedury opisanej w art. 235:
Głównym strażnikiem Konstytucji jest Trybunał Konstytucyjny, który bada zgodność ustaw i innych aktów prawnych z Konstytucją. Ponadto:
Tak, art. 33 Konstytucji stanowi: "Kobieta i mężczyzna w Rzeczypospolitej Polskiej mają równe prawa w życiu rodzinnym, politycznym, społecznym i gospodarczym." Dodatkowo art. 32 gwarantuje ogólną zasadę równości wobec prawa.
Tak, ale tylko w ściśle określonych warunkach (art. 31 ust. 3):
Przykład: wolność zgromadzeń może być ograniczona, jeśli zgromadzenie zagraża bezpieczeństwu.