Czym jest kultura?
Kultura (z łac. colere – uprawiać, dbać) to niezwykle szerokie pojęcie oznaczające całokształt materialnego i duchowego dorobku ludzkości, gromadzony, utrwalany i wzbogacany w ciągu jej dziejów, przekazywany z pokolenia na pokolenie. Jest to wszystko to, co nie jest dziełem natury, a zostało stworzone przez człowieka.
Znaczenie opisowe
Zbiór wszystkich wytworów, zachowań i norm w danej zbiorowości (np. kultura polska, kultura Majów).
Znaczenie wartościujące
Określony ideał, wzór do naśladowania; synonim ogłady, dobrego wychowania (np. człowiek kulturalny).
Składniki kultury: Diagram
Kulturę można podzielić na trzy podstawowe, wzajemnie powiązane sfery. Zrozumienie ich relacji jest kluczowe do analizy zjawisk kulturowych.
Kultura materialna
Wytwory ludzkiej pracy: narzędzia, budynki, ubrania, technologia.
Kultura symboliczna (duchowa)
Wytwory niematerialne: język, wiedza, wierzenia, wartości, symbole, sztuka.
Kultura społeczna
Wzory zachowań i relacji: normy, obyczaje, instytucje (rodzina, prawo).
Kultura wysoka, masowa i alternatywna
Współczesne społeczeństwa charakteryzuje współistnienie różnych obiegów kultury. Umiejętność ich rozróżnienia jest często sprawdzana na maturze.
Kultura wysoka (elitarna)
Wytwory uznawane za "klasyczne", wymagające od odbiorcy kompetencji i wiedzy. Dostępna dla wąskiego grona.
Przykłady: opera, poezja awangardowa, malarstwo abstrakcyjne.
Kultura masowa (popularna)
Tworzona dla masowego odbiorcy, nastawiona na zysk i rozrywkę. Rozpowszechniana przez środki masowego przekazu.
Przykłady: seriale telewizyjne, muzyka pop, blockbustery filmowe.
Kultura alternatywna
Obejmuje subkultury (grupy o odrębnych normach) i kontrkultury (grupy kontestujące dominujące wartości).
Przykłady: kultura punk, ruch hipisowski, subkultury młodzieżowe.
Dynamika i zmiana kulturowa
Kultura nie jest statyczna. Ulega ciągłym zmianom pod wpływem kontaktów z innymi kulturami oraz wewnętrznego rozwoju. Zrozumienie tych procesów jest kluczowe w globalizującym się świecie.
Zjawiska na styku kultur
Analiza tekstu źródłowego
Zadania maturalne często wymagają rozpoznania zjawisk kulturowych na podstawie opisu. Przeanalizuj poniższy fragment.
Fiszki: Kluczowe pojęcia
Kliknij na kartę, aby zobaczyć definicję. Utrwal najważniejsze terminy!
Quiz: Sprawdź swoją wiedzę!
Podsumowanie maturalne
Co musisz wiedzieć na maturę?
- Znać wieloznaczność pojęcia kultura (opisowe, wartościujące) i umieć podać jej składniki (materialne, duchowe, społeczne).
- Rozróżniać kulturę wysoką, masową i alternatywną (w tym subkultury i kontrkultury), podając ich cechy i przykłady.
- Rozumieć i umieć zdefiniować postawy wobec odmienności kulturowej: etnocentryzm, relatywizm kulturowy, ksenofobię.
- Opisać procesy zachodzące na styku kultur: akulturację, asymilację, dyfuzję kulturową.
- Umieć zidentyfikować opisane zjawiska i typy kultury na podstawie analizy tekstu źródłowego.