🦅 Rzeczpospolita Obojga Narodów

Czym była Rzeczpospolita Obojga Narodów?

Rzeczpospolita Obojga Narodów to federacyjne państwo Polaków i Litwinów, które istniało od unii lubelskiej w 1569 roku aż do III rozbioru w 1795 roku. W szczytowym okresie zajmowało niemal milion kilometrów kwadratowych i było jednym z największych oraz najludniejszych państw ówczesnej Europy.

Powstało z połączenia dwóch organizmów: Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Oba człony zachowały odrębność, ale połączyła je unia realna, czyli trwały związek instytucji państwowych, a nie tylko osoba wspólnego władcy. Współcześni nazywali to państwo po prostu Rzecząpospolitą (z łac. res publica - rzecz wspólna, dobro wspólne), podkreślając, że nie należy ono do króla, lecz do ogółu obywateli, za których uważano wówczas szlachtę.

Ustrój Rzeczypospolitej był w skali Europy zjawiskiem wyjątkowym. W czasie, gdy w większości krajów kontynentu umacniał się absolutyzm i władza monarchy z Bożej łaski, tutaj rządziła liczna szlachta poprzez sejmy i sejmiki, króla wybierano w wolnej elekcji, a jego uprawnienia ograniczały spisane umowy. Państwo słynęło też z tolerancji religijnej i wielokulturowości - obok Polaków i Litwinów mieszkali w nim Rusini, Niemcy, Żydzi, Ormianie i Tatarzy.

Złota wolność szlachecka

Fundamentem ustroju była tzw. złota wolność - zespół praw i przywilejów przysługujących całej szlachcie, niezależnie od majątku. W teorii ubogi gołota bez ziemi i potężny magnat byli sobie równi jako obywatele (szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie). W praktyce o polityce decydowali najbogatsi.

Najważniejsze prawa szlacheckie

• Wolna elekcja - prawo osobistego udziału każdego szlachcica w wyborze króla (elekcja viritim) na polu pod Warszawą (Wola).
• Pacta conventa - osobiste zobowiązania, które każdy nowo wybrany król przysięgał wypełnić.
• Artykuły henrykowskie (1573) - stały, niezmienny zbiór zasad ustrojowych: wolna elekcja, zwoływanie sejmu co dwa lata, zakaz nakładania podatków i zwoływania pospolitego ruszenia bez zgody sejmu, a także prawo wypowiedzenia posłuszeństwa królowi łamiącemu prawo (de non praestanda oboedientia).
• Neminem captivabimus nisi iure victum - zakaz więzienia szlachcica bez wyroku sądu.
• Liberum veto - prawo każdego posła do zerwania obrad sejmu jednym sprzeciwem. Po raz pierwszy skutecznie użyte w 1652 roku (poseł Władysław Siciński).
• Prawo do konfederacji i rokoszu - legalnego zbrojnego zawiązania się przeciw królowi.

Szlachta stanowiła ok. 8-10% ludności - to jeden z najwyższych odsetków w Europie (we Francji czy Anglii szlachta to ok. 1-2%). Popularne porzekadło Polska nierządem stoi wyrażało przekonanie, że słabość władzy centralnej jest gwarancją wolności. Z czasem stało się to jedną z głównych przyczyn paraliżu państwa.

Ustrój - monarchia mieszana

Rzeczpospolita bywa nazywana monarchią mieszaną: łączyła element monarchiczny (król), arystokratyczny (senat) i demokratyczny (izba poselska). Te trzy elementy tworzyły razem sejm walny, określany jako trzy stany sejmujące.

Główne instytucje

• Król - wybierany dożywotnio, kierował polityką zagraniczną, dowodził wojskiem, nadawał urzędy i ziemię, ale nie mógł sam stanowić prawa ani podatków.
• Senat - ok. 140 dostojników: biskupi katoliccy, wojewodowie, kasztelanowie i ministrowie. Doradzał królowi i pełnił funkcje sądownicze.
• Izba poselska - ok. 170-200 posłów wybieranych na sejmikach ziemskich; z czasem najważniejsza część sejmu.
• Sejmiki ziemskie - lokalne zgromadzenia szlachty; wybierały posłów i dawały im wiążące instrukcje, decydowały o lokalnych podatkach i sądach.
• Trybunał Koronny (1578) i Trybunał Litewski (1581) - najwyższe sądy szlacheckie, przejęły od króla sądzenie apelacji.

W przeciwieństwie do absolutystycznej Francji Ludwika XIV czy Prus Hohenzollernów, w Rzeczypospolitej nie było stałej silnej armii, rozbudowanej biurokracji ani stałych podatków. Dawało to obywatelom ogromną swobodę, ale czyniło państwo słabym wobec scentralizowanych sąsiadów.

Gospodarka - spichlerz Europy

Podstawą gospodarki był folwark pańszczyźniany - wielkie gospodarstwo szlacheckie produkujące zboże na eksport, oparte na darmowej robociźnie (pańszczyźnie) chłopów pańszczyźnianych. Zboże spławiano Wisłą do Gdańska, a stamtąd statkami do Europy Zachodniej - zwłaszcza do Niderlandów. Stąd określenie Rzeczypospolitej jako spichlerza Europy.

Historycy mówią o dualizmie gospodarczym Europy: na zachód od Łaby rozwijały się miasta, rzemiosło i wczesny kapitalizm, a na wschód - w tym w Polsce - następowała wtórna pańszczyzna (refeudalizacja), umacniająca wieś i szlachtę kosztem miast i chłopów.

• Przywileje szlacheckie osłabiały mieszczan: zakaz nabywania przez szlachtę praw miejskich omijano, a mieszczanie nie mogli mieć ziemi ani zasiadać w sejmie.
• Cła i myta wewnętrzne oraz zwolnienie szlachty z ceł hamowały rozwój handlu krajowego.
• Największe miasta: Gdańsk (ok. 70 tys. mieszkańców, najbogatsze), Kraków, Warszawa, Lwów, Wilno, Poznań, Toruń, Elbląg.
• Wojny połowy XVII wieku (powstanie Chmielnickiego, potop szwedzki) przyniosły kryzys: spadek liczby ludności nawet o jedną trzecią, zniszczenie miast, załamanie eksportu zboża.

Społeczeństwo wielu narodów i wyznań

Rzeczpospolita była państwem wieloetnicznym i wielowyznaniowym. Polacy stanowili mniej niż połowę mieszkańców; obok nich żyli Litwini, Rusini (przodkowie Ukraińców i Białorusinów), Niemcy w miastach Prus Królewskich, Żydzi, Ormianie i muzułmańscy Tatarzy.

• Konfederacja warszawska (1573) - akt gwarantujący pokój między różniącymi się w wierze, uważany za jeden z pierwszych aktów tolerancji religijnej w nowożytnej Europie. Zaprzysięgali go kolejni królowie w pacta conventa.
• Unia brzeska (1596) - część wiernych Kościoła prawosławnego uznała zwierzchność papieża, zachowując wschodni obrządek. Powstał Kościół unicki (greckokatolicki); decyzja podzieliła ludność ruską.
• Żydzi - Rzeczpospolita była największym skupiskiem ludności żydowskiej na świecie. Gminy (kahały) miały autonomię, a ich przedstawiciele zbierali się w Sejmie Czterech Ziem (Waad).
• Od końca XVI wieku, wraz z kontrreformacją i działalnością jezuitów, tolerancja stopniowo słabła (np. wygnanie braci polskich - arian - w 1658 roku).

Sarmatyzm i kultura

Ideologią szlachty był sarmatyzm - przekonanie, że szlachta polska pochodzi od starożytnych, wojowniczych Sarmatów, co miało uzasadniać jej odrębność od reszty społeczeństwa i od Zachodu. Z sarmatyzmem wiązały się: charakterystyczny strój (kontusz, żupan, pas, karabela), przywiązanie do tradycji i katolicyzmu oraz duma z ustroju Rzeczypospolitej.

Popularne było wyobrażenie Polski jako przedmurza chrześcijaństwa (antemurale christianitatis) - kraju broniącego Europy przed islamem (Turcją) i prawosławną Moskwą. Umocniła je odsiecz wiedeńska Jana III Sobieskiego w 1683 roku.

W kulturze po renesansie (Mikołaj Rej, Jan Kochanowski) nastał barok, a w XVIII wieku - polskie oświecenie, z reformami szkolnymi Komisji Edukacji Narodowej (1773, pierwsze ministerstwo oświaty w Europie) i publicystyką przygotowującą grunt pod Konstytucję 3 maja.

Kryzys i upadek państwa

Wiek XVII przyniósł pasmo wyniszczających wojen: powstanie Bohdana Chmielnickiego na Ukrainie (od 1648), potop szwedzki (1655-1660), wojny z Rosją i Turcją. Mimo pojedynczych sukcesów (Wiedeń 1683) państwo wyszło z nich zrujnowane i wyludnione.

W XVIII wieku, za panowania Wettinów (August II i August III), doszło do niemal całkowitego paraliżu instytucji: większość sejmów zrywano przez liberum veto, brakowało pieniędzy na wojsko, a Rosja stała się faktycznym protektorem Rzeczypospolitej, decydując o obsadzie tronu.

• 1764 - elekcja Stanisława Augusta Poniatowskiego przy poparciu Katarzyny II; jednocześnie początek nieśmiałych reform.
• 1768-1772 - konfederacja barska w obronie niezależności i wiary, stłumiona przy pomocy Rosji.
• 1772 - I rozbiór (Rosja, Prusy, Austria).
• 1788-1792 - Sejm Wielki (Czteroletni) i Konstytucja 3 maja 1791: dziedziczność tronu, zniesienie liberum veto, prawa dla mieszczan, zniesienie wolnej elekcji.
• 1792-1793 - konfederacja targowicka, wojna w obronie konstytucji i II rozbiór (Rosja, Prusy).
• 1794 - insurekcja kościuszkowska (Racławice, Maciejowice, rzeź Pragi).
• 1795 - III rozbiór; abdykacja Stanisława Augusta. Rzeczpospolita znika z mapy Europy na 123 lata.