🏛️ Republika Francuska

🎯 Cele lekcji

Po tej lekcji uczeń potrafi:

• wskazać ramy czasowe I Republiki Francuskiej (1792-1804) i wymienić jej trzy fazy: Konwent, Dyrektoriat, konsulat;
• wyjaśnić okoliczności obalenia monarchii i proklamowania republiki we wrześniu 1792 roku;
• scharakteryzować rządy jakobinów oraz mechanizm i cenę terroru (1793-1794);
• porównać cztery konstytucje republikańskie i pokazać, jak zmieniał się w nich zakres władzy;
• opisać przewrót 18 brumaire'a i wyjaśnić, dlaczego konsulat był republiką tylko z nazwy;
• ocenić, dlaczego republikańskie eksperymenty zakończyły się cesarstwem Napoleona.

📖 Dwanaście lat republiki - jak do tego doszło?

Upadek monarchii (1792)

Latem 1792 roku monarchia konstytucyjna była już fikcją. Ludwik XVI blokował ustawy i liczył na interwencję państw ościennych, a manifest księcia Brunszwiku, grożący Paryżowi zniszczeniem, tylko podsycił nastroje. 10 sierpnia 1792 roku paryska Komuna i oddziały federatów zdobyły pałac Tuileries, a Zgromadzenie Prawodawcze zawiesiło króla. Wyłoniony w wyborach z nominalnie powszechnym prawem głosu dla mężczyzn Konwent Narodowy na pierwszym posiedzeniu (21 września) zniósł królestwo, a nazajutrz uznał, że akty publiczne będą datowane "rokiem pierwszym Republiki" - stąd data 22 września 1792. W styczniu 1793 roku, po procesie przed Konwentem, Ludwik XVI został ścięty.

Republika jakobińska i terror (1793-1794)

Młoda republika toczyła wojnę z niemal całą Europą, a wewnątrz kraju wybuchły powstania (Wandea, bunty "federalistów"). Górę wzięli montaniardzi (jakobini) z Maksymilianem Robespierre'em, a realną władzę przejął Komitet Ocalenia Publicznego. Wprowadzono pobór masowy (levée en masse), maksymalne ceny żywności i kalendarz republikański. Trybunał Rewolucyjny słał na gilotynę najpierw żyrondystów, potem "wrogów rewolucji", wreszcie samych rewolucjonistów. Terror zdławił kontrrewolucję, ale kosztem dziesiątek tysięcy ofiar i wyczerpania społeczeństwa. 27 lipca 1794 roku (9 thermidora) Konwent obalił Robespierre'a - nazajutrz sam trafił pod gilotynę.

Dyrektoriat - republika bez entuzjazmu (1795-1799)

Konstytucja roku III oddała władzę wykonawczą pięciu dyrektorom, a ustawodawczą - dwóm izbom wybieranym według cenzusu majątkowego. Dyrektoriat utrzymał republikę i odniósł sukcesy wojskowe (kampania włoska młodego generała Bonaparte), ale kojarzył się z korupcją, inflacją i rządami ratowanymi kolejnymi zamachami stanu. Coraz szersze kręgi burżuazji szukały "silnej ręki", która zabezpieczy zdobycze rewolucji przed rojalistami i jakobinami zarazem.

Konsulat i koniec republiki (1799-1804)

9 listopada 1799 roku (18 brumaire'a) Napoleon Bonaparte przy pomocy Sieyèsa i części dyrektorów rozpędził izby i zlikwidował Dyrektoriat. Konstytucja roku VIII formalnie zachowała republikę, ale całą władzę skupiła w rękach pierwszego konsula. Plebiscyty zatwierdzały kolejne kroki: konsulat dożywotni (1802), wreszcie - 18 maja 1804 roku - dziedziczne Cesarstwo Francuzów. Napis "Republika Francuska" utrzymał się na monetach jeszcze przez rok, ale politycznie republika skończyła się wraz z wyniesieniem Napoleona na tron.

🔑 Kluczowe pojęcia

📌 Najważniejsze do zapamiętania

• Ramy i fazy: I Republika trwała od 1792 do 1804 roku i przeszła przez trzy ustroje - Konwent (1792-1795), Dyrektoriat (1795-1799) i konsulat (1799-1804).
• Kluczowe daty: 10 VIII 1792 (upadek monarchii), 21-22 IX 1792 (proklamowanie republiki), 21 I 1793 (egzekucja Ludwika XVI), 27 VII 1794 (obalenie Robespierre'a), 9 XI 1799 (18 brumaire'a), 18 V 1804 (cesarstwo).
• Terror: narzędzie obrony republiki w wojnie i wojnie domowej, które pochłonęło dziesiątki tysięcy ofiar i skompromitowało radykalną demokrację.
• Cztery konstytucje: od najbardziej demokratycznej (rok I, nigdy nie weszła w życie), przez cenzusową (rok III) i konsularną (rok VIII), po konsulat dożywotni (rok X) - zakres władzy jednostki stale rósł.
• Wniosek: zmęczenie chaosem, wojną i korupcją sprawiło, że społeczeństwo poparło "silną rękę" - rewolucja w obronie wolności doprowadziła do autorytaryzmu Napoleona.