1794-1795 • Ostatni zryw niepodległościowy XVIII wieku
Od Aktu Powstania do końca polskiej państwowości
Kliknij infografikę, aby powiększyć.
Miejsce: Rynek Główny w Krakowie
Przywódca: Tadeusz Kościuszko - Naczelnik Najwyższy
Przysięga: "Ja, Tadeusz Kościuszko, przysięgam wobec Boga..."
Cel: Odzyskanie niepodległości i integralności terytorialnej
Armia: 4000 żołnierzy regularne + ochotnicy
Dowódcy polscy: Kościuszko, Józef Wodzicki
Siły polskie: 4000 żołnierzy
Przeciwnik: Generał Alexander Tormasov (5000 Rosjan)
Bohater: Bartosz Głowacki - kosynier z Kurpi
Skutek: Pierwszy sukces, wzrost morale powstańców
Przywódcy: Jan Kiliński, Ignacy Działyński
Cel: Wyparcie garnizonu rosyjskiego z Warszawy
Walki: Uliczne starcia z Rosjanami
Sukces: Zdobycie stolicy, śmierć gen. Igelströma
Znaczenie: Warszawa stolicą powstania
Autor: Tadeusz Kościuszko
Miejsce: Połaniec koło Staszowa
Treść: Obniżenie pańszczyzny, prawa chłopskie
Cel: Pozyskanie poparcia chłopów dla powstania
Reakcja: Część szlachty przeciwna radykalnym zmianom
Przeciwnik: Generał Ivan Fersen (16 000 Rosjan)
Siły polskie: 7000 żołnierzy
Przebieg: Rozbicie armii polskiej
Niewola: Kościuszko ranny i wzięty do niewoli
Skutek: Praktyczny koniec powstania
Dowódca rosyjski: Generał Alexander Suvorov
Obrona: Thomas Wawrzecki, Jan Kiliński
Przebieg: Szturm na przedmieście Warszawy
Skutki: Masakra ludności cywilnej (ok. 20 000 ofiar)
Koniec: Ostateczny upadek powstania
Siły: 4000 Polaków vs 5000 Rosjan
Taktyka: Szarża kosynierów
Bohater: Bartosz Głowacki
Zdobycz: 12 dział rosyjskich
Znaczenie: Pierwszy sukces, wzrost morale
Lider: Jan Kiliński - mistrz szewski
Charakter: Walki uliczne
Cel: Wyparcie garnizonu rosyjskiego
Skutek: Warszawa w rękach powstańców
Symbol: Zwycięstwo ludu nad regularną armią
Przeciwnik: Generał Ludwig von Wöllwarth
Przyczyna: Przewaga liczebna Prusaków
Skutek: Utrata Małopolski
Straty: Znaczne straty w armii polskiej
Konsekwencje: Osłabienie pozycji powstańczej
Przeciwnik: Generał Ivan Fersen
Przebieg: Rozbicie armii głównej
Niewola: Kościuszko ranny i schwytany
Mit: Przypisywane mu słowa "Finis Poloniae" to pruska propaganda - sam Kościuszko zaprzeczył, by je wypowiedział
Skutek: Praktyczny koniec powstania
Oblężenie: Siły rosyjsko-pruskie
Obrona: Thomas Wawrzecki
Kulminacja: Szturm na Pragę 4 listopada
Masakra: Rzeź ludności cywilnej
Koniec: Kapitulacja powstania
Dowódca: Józef Zajączek
Przeciwnik: Korpus austriacki
Znaczenie: Ostatnie większe zwycięstwo
Morale: Krótkotrwały wzrost nadziei
Ograniczenia: Brak sił do wykorzystania sukcesu
Przywództwo: Dyktator powstania z nieograniczoną władzą
Doświadczenie: Weteran wojny o niepodległość USA
Strategia: Wojna ludowa, mobilizacja mas
Uniwersał: Autor uniwersału połanieckiego
Niewola: Po Maciejowicach więziony w Petersburgu
Symbol: "Bohater dwóch światów"
Zawód: Mistrz szewski, przedstawiciel rzemieślników
17 kwietnia: Organizator powstania w Warszawie
Dowództwo: Walki uliczne przeciw Rosjanom
Symbol: Uczestnictwo ludu w walce o niepodległość
Praga: Obrońca przedmieścia podczas szturmu
Dziedzictwo: Bohater mieszczaństwa warszawskiego
Pochodzenie: Chłop z Kurpi, kosynier
Czyn: Zdobył działo rosyjskie pod Racławicami
Awans: Mianowany chorążym przez Kościuszkę
Symbol: Udział chłopów w walce narodowej
Śmierć: Poległ w obronie Warszawy
Pamięć: Bohater ludowy, patron szkół
Doświadczenie: Weteran wojen z XVIII wieku
Chełm: Zwycięzca w bitwie pod Chełmem
Dowództwo: Jeden z najlepszych generałów powstania
Po powstaniu: Służba w armii napoleońskiej
Królestwo: Namiestnik Królestwa Polskiego
Kariera: Od powstańca do namiestnika
Przygotowania: Organizator spisku przed wybuchem
Warszawa: Współtwórca insurekcji warszawskiej
Dyplomacja: Misje dyplomatyczne dla powstania
Współpraca: Bliski współpracownik Kościuszki
Emigracja: Po upadku wyjazd do Francji
Śmierć: Zmarł na emigracji
Dowództwo: Najsłynniejszy rosyjski generał epoki
Praga: Organizator szturmu na Pragę
Taktyka: Bezwzględność wobec powstańców
Masakra: Odpowiedzialny za rzeź ludności
Skuteczność: Ostateczny pogrobowiec powstania
Kontrowersje: Symbol rosyjskiej brutalności
Ziemie: Litwa, Kurlandia, reszta Ukrainy i Białorusi
Ludność: Ok. 1,2 mln mieszkańców
Strategia: Kontrola nad Bałtykiem i stepami
Ziemie: Kraków, Sandomierz, Lublin
Ludność: Ok. 1,5 mln mieszkańców
Cel: Połączenie z Galicją
Ziemie: Warszawa, Płock, Sieradz
Ludność: Ok. 1 mln mieszkańców
Znaczenie: Stolica w rękach pruskich
Mapa: „The Partitions of the Polish-Lithuanian Commonwealth". Autor: Halibutt, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 3.0 (zmodyfikowano: konwersja do WebP). Zmodyfikowana mapa pozostaje na licencji CC BY-SA 3.0. Mapa pokazuje wszystkie trzy rozbiory (1772, 1793, 1795) - kolory w legendzie na mapie oznaczają poszczególne etapy podziału.
Kliknij państwo zaborcze, aby zobaczyć szczegóły udziału w rozbiorach:
Łącznie 3 rozbiory
462 000 km²
Łącznie 3 rozbiory
141 000 km²
2 rozbiory
129 000 km²
Cel powstania: Całość teritorialna, niepodległość, wolność powszechna
Władza: Dyktatura powstańcza na czas wojny
Religia: Odwołanie się do Boga jako świadka
Naród: Odpowiedzialność wobec całego narodu
Znaczenie: Pierwsza polska dyktatura demokratyczna
Rewolucyjność: Zniesienie poddaństwa osobistego
Mobilizacja: Pozyskanie chłopów dla powstania
Równość: "Bez różnicy stanu" - idea równości
Pragmatyzm: Reforma dla celów militarnych
Ograniczenia: Reakcja konserwatywnej szlachty
Uwaga źródłowa: Słynne słowa "Finis Poloniae", tradycyjnie przypisywane Kościuszce po Maciejowicach, to mit rozpowszechniony przez pruską propagandę - sam Kościuszko zaprzeczył, by je wypowiedział (list do L.P. de Ségur, 1803)
Pesymizm: Świadomość definitywnego końca
Honor: Podkreślenie bohaterskiej walki
Przyszłość: Nadzieja na przyszłe pokolenia
Wartości: Wolność jako najwyższa wartość
Testament: Duchowe dziedzictwo dla potomnych
Przekrojowa lekcja o przyczynach, przebiegu i skutkach ostatniego zrywu XVIII wieku.
Kalendarium wydarzeń od Aktu Powstania do upadku insurekcji.
Pierwsze zwycięstwo powstania i szarża kosynierów Bartosza Głowackiego.